تحریک مغناطیسی مغز - rTMS

rTMS چیست؟

تحریک مغناطیسی مغز این اصطلاح مخفف‌شده عبارت "Transcranial Magnetic Stimulation" به معنای تحریک مغناطیسی فراجمجمه‌ای است و به روشی غیر تهاجمی جهت تحریک مغز اطلاق می‌شود که بر اساس القای الکترومغناطیسی توسط یک سیم پیچ عایق صورت می‌گیرد. این سیم پیج (Coil) روی اسکالپ (پوست سر) و در نقطه‌ای منطبق برناحیه‌ای از مغز که در ایجاد علایم روانپزشکی یا عصبی دخیل هستند قرار می‌گیرد. کویل، پالس‌های مغناطیسی کوتاه مدتی ایجاد می‌کند که از لحاظ نوع و قدرت مشابه دستگاه تصویربرداری MRI است. هر پالس مغناطیسی به سهولت و بدون درد، از پوست سر و استخوان و پرده‌های مغز گذشته و به نورون‌های عصبی می‌رسد و باعث فعالیت کوتاه مدت نورون‌های عصبی مربوطه می‌گردد. چنانچه پالس‌ها بصورت متوالی و به سرعت تجویز شدند تحت عنوان repetitive TMS یا rTMS نامیده شده که قادر به ایجاد تغییرات پایدارتری در فعالیت مغزی است.

مکانیسم عملکرد rTMS چیست؟

طبق مطالعات متعددی که در مورد اختلالات روانپزشکی و در زمینه متابولیسم مناطق مغزی مربوطه انجام شده، این نکته مطرح شده است که افزایش یا کاهش متابولیسم مناطق خاصی از مغز منجر به ایجاد علایم روانپزشکی می‌گردد. به عنوان مثال افزایش فعالیت ناحیه پشتی جانبی پره فرونتال راست یا کاهش فعالیت ناحیه پشتی جانبی پره فرونتال چپ و یا عدم تقارن این دو ناحیه می‌تواند اختلال افسردگی اساسی ایجاد کند. بر این اساس با مهار یا تحریک مناطق مذکور می‌توان در تخفیف یا درمان اختلال مربوطه اقدام کرد. این عمل در rTMS با ایجاد میدان مغناطیسی و اعمال آن از روی پوست سر صورت می‌گیرد. فرکانس پالس ایجادشده (تعداد پالس در ثانیه) تعیین کننده خاصیت مهاری یا تحریکی بر روی نورون‌های مغزی است.

rTMS چه زمانی مورد استفاده قرار می گیرد؟

در بیماران افسرده‌ای که به یک دوره درمان دارویی یا روان درمانی پاسخ مناسبی نداده‌اند، rTMS می‌تواند به عنوان درمان کمکی یا جایگزین تجویز شود. این روش توسط اداره غذا و داروی آمریکا (FDA) در اکتبر 2008 جهت درمان بیماران افسردگی اساسی که در اپیزود فعلی بیماری حداقل به یک دوره درمان کافی با داروی ضد افسردگی پاسخ نداده اند یا قادر به تحمل دارو نیستند، مورد پذیرش قرار گرفته است.
اثر بخشی این روش در سایر اختلالات روانپزشکی مانند OCD، اختلالات اضطرابی و توهمات شنوایی و علایم منفی بیماری اسکیزوفرنیا که به درمان دارویی مقاوم بوده‌اند، در مقالات مختلفی تأیید شده است ولی هنوز مورد تأیید FDA قرار نگرفته است.
حیطه اثر بخشی rTMS در سایر حوزه‌های نورولوژی هم در دست تحقیق و بررسی است مانند حوادث ایسکمیک عروق مغزی، بیماری پارکینسون و ....

فرآیند درمان با rTMS چگونه است؟

این روش درمانی در بیماران سرپایی و بستری قابل اجراست و بصورت جلسات درمانی متعدد تجویز می‌شود. در هر جلسه درمانی بیمار بر روی صندلی طراحی‌شده برای این امر (که بی‌شباهت با یونیت دندانپزشکی نیست) می‌نشیند. با توجه به ایجاد میدان مغناطیسی از بیمار خواسته می‌شود که قبل شروع فرآیند درمانی کلیه اشیاء حساس به مغناطیس (مانند کارت اعتباری و جواهرات ناحیه سر و گردن) را از خود دور کند. در صورت امکان به وی محافظ شنوایی (پدهای داخل گوش) داده می‌شود تا از صدای پالس ایجادشده یا امواج مغناطیسی دچار آسیب احتمالی نگردد.
اپراتور سر بیمار را در وضعیت مناسبی قرار می‌دهد و اقدام به اندازه‌گیری پارامترهای خاصی بر روی جمجمه بیمار می‌نماید تا محل دقیق قرارگیری کویل دستگاه بر روی منطقه مورد نظر مغز مشخص شود. سپس شروع به تعیین آستانه حرکتی (Motor Threshold) بیمار نموده که عبارت است از حداقل قدرت مغناطیسی مورد نیاز جهت ایجاد انقباض در دست بیمار که از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند. این عمل با تنظیم دستگاه جهت تولید تک پالس (Single Pulse) صورت می‌گیرد. تعیین آستانه حرکتی روانپزشک را قادر می‌سازد تا برنامه درمانی مختص هر فرد را طرح‌‌ریزی نماید تا بیمار میزان مناسبی از انرژی مغناطیسی را دریافت کند نه بیشتر از حد نیاز و نه کمتر از ایجاد اثرات درمانی.
پس از این اقدامات مجدداً کویل بر اساس اختلال روانپزشکی بیمار در محل مربوطه روی سر وی قرار می‌گیرد. در طی پروسه درمان، بیمار تنها صدای کلیک و ضربه مختصر ناشی از ایجاد پالس در ناحیه زیر کویل را احساس خواهد کرد.
در کل جلسه درمانی اپراتور حضور داشته و بیمار را پایش می‌کند و در صورت تمایل بیمار جلسه درمان را قطع می‌نماید. هر جلسه درمان ۴۰-۲۰ دقیقه طول می‌کشد و عموماً به میزان ۳-۵ روز در هفته تکرار می‌شود. کل دوره درمانی ۴-۶ هفته به طول می‌انجامد که بسته به نوع اختلال روانپزشکی، شدت آن و میزان پاسخ درمانی بیمار متغیر است.

آیا روش های درمانی مشابه rTMS وجود دارد؟

روش rTMS در زیرمجموعه بزرگتری تحت عنوان درمان‌های تحریکی مغز قرار می‌گیرد. در تمام این روش‌ها هدف از درمان تحت تأثیر قرار دادن فعالیت نورون‌های مغزی از طریق روشی غیردارویی است. از سایر روش‌ها می توان به ECT (تشنج درمانی)، VNS (تحریک عصب واگ)، DBS (تحریک عمقی مغز) و ... اشاره کرد. ECT از 70 سال قبل در درمان روانپزشکی به کار می‌رود و اثر بخشی آن هم مورد تأیید قرار گرفته است. این روش از سایر روش‌های تحریک مغزی در دسترس تر است.

در طول سال‌های اخیر از تحریک الکتریکی مغز tDCS، نوروفیدبک و بیوفیدبک HRV نیز برای افسردگی استفاده می‌شود. لطفا در نظر داشته باشید انتخاب هر یک از این روش‌ها بنا به تشخیص و نظر پزشک متخصص است.

کارگاه های مرتبط محصولات مرتبط
کارگاه آموزشی